مقدمه و هدف: گسترش فناوری‌های نوظهور و ظهور متاورس، تحولات گسترده‌ای در ساختار، کارکردها و مناسبات اخلاقی دانشگاه‌ها ایجاد کرده و ضرورت بازاندیشی در مبانی فلسفی و ارزش‌های حاکم بر آموزش عالی را افزایش داده است. در این میان، نظریه انتقادی مکتب فرانکفورت با تأکید بر نقد سلطه فناوری، عقلانیت ابزاری و مناسبات قدرت، و اندیشه اسلامی با محوریت عدالت، کرامت انسانی، مسئولیت‌پذیری و تعالی اخلاقی، ظرفیت‌های ارزشمندی برای تحلیل چالش‌های اخلاقی دانشگاه‌ها فراهم می‌کنند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی اخلاق دانشگاه‌ها در عصر متاورس از منظر نظریه انتقادی مکتب فرانکفورت و اندیشه اسلامی و شناسایی زمینه‌های اشتراک، افتراق و دلالت‌های کاربردی این دو رویکرد انجام شد.



روش پژوهش: پژوهش حاضر با رویکرد مرور نظام‌مند و تحلیل تطبیقی انجام گرفت. جستجوی منابع علمی با استفاده از کلیدواژه‌های اخلاق دانشگاهی، متاورس، آموزش عالی، مکتب فرانکفورت، نظریه انتقادی و اندیشه اسلامی و معادل‌های انگلیسی آن‌ها در پایگاه‌های PubMed، Web of Science، Scopus، Google Scholar، ScienceDirect، SID و Magiran صورت گرفت. پس از بررسی منابع و اعمال معیارهای ورود و خروج در سه مرحله غربالگری، ۱۹ مقاله داخلی و خارجی مرتبط انتخاب و تحلیل شدند. داده‌های استخراج‌شده بر اساس مفاهیم اخلاقی، مبانی فلسفی و پیامدهای آموزشی و اجتماعی طبقه‌بندی شدند.



یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد دو رویکرد، با وجود تفاوت‌های معرفت‌شناختی و فلسفی، در اصولی مانند عدالت آموزشی، حفظ کرامت انسانی، نقد سلطه فناوری، تقویت آگاهی انتقادی و دسترسی عادلانه به امکانات دیجیتال اشتراک دارند. بااین‌حال، مکتب فرانکفورت بیشتر بر نقد ساختارهای سلطه و عقلانیت ابزاری تأکید دارد، درحالی‌که اندیشه اسلامی بر مسئولیت اخلاقی، ارزش‌های معنوی و تربیت انسان متعالی متمرکز است. تلفیق انتقادی این دیدگاه‌ها می‌تواند به تبیین چالش‌هایی مانند حریم خصوصی، هویت دیجیتال و نابرابری آموزشی کمک کند.



نتیجه‌گیری: بهره‌گیری از ظرفیت‌های نظریه انتقادی و اندیشه اسلامی می‌تواند مبنایی برای تدوین چارچوب اخلاقی دانشگاه‌ها در عصر متاورس فراهم سازد. چنین چارچوبی با تأکید بر عدالت، کرامت انسانی، مسئولیت‌پذیری و نظارت اخلاقی بر فناوری، می‌تواند به توسعه آموزش عالی انسان‌محور و مسئولانه کمک کند.